Weerstandsvermogen en Risicobeheersing

In de meicirculaire 2028 worden de uitkomsten van de herijking van het gemeentefonds verwacht. Dit is de laatste uitwerking van de herijking die in 2022 is ingevoerd door het ministerie van BZK. Dit leidt mogelijk tot structureel 20 miljoen euro lagere inkomsten voor de gemeente Utrecht.
Daarnaast staat nog steeds de bezuiniging op de specifieke uitkeringen (SPUK's) van 10% in de Rijksbegroting.

13,1

18,9

Maatregelen:

Via de lobby wordt geprobeerd het effect van de herijking te beperken. De bezuiniging op de SPUK's kan deels opgevangen worden door lagere administratieve lasten en minder accountantscontroles. De gemeente probeert als beheersmaatregel deze “voordelen” te maximaliseren. Verder is er het voordeel dat met het afschaffen van de SPUK’s ook de terugbetalingsverplichting vervalt . 

Grondexploitatie Stationsgebied

Het Stationsgebied blijft een complex en daardoor risicovol project. De uitvoering is ver gevorderd, maar tegelijkertijd worden er ook nog (detail)onderhandelingen gevoerd met marktpartijen over de vastgoedprojecten. De uitvoering brengt ook nieuwe complexiteit met zich mee die te maken heeft met het bereikbaar, leefbaar en veilig houden van het gebied. Het belangrijkste risico dat uit de risicoanalyse komt, is dat grondopbrengsten niet of later worden gerealiseerd.

12,3

17,7

Maatregelen:

• Slimme ontwikkelingsstrategie en actieve marketing vastgoedprojecten, gemeentebrede proposities.
• Aanpassen van kaders op het gebied van tijd, geld en kwaliteit; aanbestedingsstrategie, 'just in time' besluiten.
• Gerichte communicatie, overleg met partijen, prioriteiten stellen en goodwillacties.

Netcongestie

De belasting van het elektriciteitsnetwerk in Utrecht heeft inmiddels de kritische grens bereikt en is per 1 juli 2026 feitelijk volledig “op slot” voor zowel grootverbruikers als kleinverbruikers (woningbouw, MKB en laadinfra).
Hoewel voor circa 13.000 woningen nog tijdig aansluitingen konden worden aangevraagd, is er structureel onvoldoende capaciteit beschikbaar. Voor 2026 is circa 94 megawatt nodig om de netveiligheid te borgen, terwijl slechts 31 megawatt beschikbaar is of gepland staat. Hierdoor is er voorlopig geen ruimte voor nieuwe aansluitingen en blijft de wachtrij toenemen. Het risico waarmee al langer rekening werd gehouden is daarmee deels werkelijkheid geworden.  Hiervoor zijn in deze begroting ook middelen vrijgemaakt. Dit leidt tot stagnatie in ontwikkelingen en heeft maatschappelijke en financiële gevolgen voor de gemeente. Effecten worden concreter zichtbaar, zoals beperkingen op woningsplitsing, realisatie van voorzieningen en vertraging van verduurzamingsmaatregelen.

Een aansluitstop heeft o.a. consequenties voor de realisatie van woningbouw en maatschappelijk vastgoed en de bedrijvigheid in de stad. Hierdoor zullen minder vergunningen worden aangevraagd waardoor de leges inkomsten teruglopen. Reeds gestarte projecten kunnen vertraging oplopen of stilvallen, wat kan leiden tot afkoop van aannemerscontracten, afwaardering van investeringen en extra kosten voor tijdelijke voorzieningen. In toenemende mate zijn projecten afhankelijk van tijdelijke energievoorzieningen (zoals generatoren), wat extra kosten en complexiteit met zich meebrengt. Daarnaast wordt verduurzaming bij renovatieprojecten bemoeilijkt, wat kan leiden tot herontwerp, uitstel en stijgende onderhoudskosten. De financiële gevolgen zijn lagere opbrengsten uit leges, OZB en grondexploitatie en hogere gemeentelijke investeringen om de gebiedsontwikkeling mogelijk te maken.

10,0

14,4 

Maatregelen:

Om het risico behorend bij de aansluitstop i.r.t. tot woningbouw te beheersen, zet de gemeente in op het tijdelijk energie opwekken via inzet van onder andere (gas)generatoren en accu’s bij zowel gemeentelijk vastgoed als nieuwbouwlocaties. De inzet van deze zogeheten congestieverzachters wordt opgeschaald en vormt in toenemende mate een randvoorwaarde om projecten doorgang te laten vinden. Daarnaast wordt gefaciliteerd in de uitbreiding van de energie-infrastructuur, onder andere door een betere ruimtelijke inpassing van trafostations, het versnellen van procedures en intensieve afstemming met netbeheerders en betrokken partijen.
Er wordt ingezet op netbewuste nieuwbouw door ontwikkelaars te begeleiden en onderzoek te doen naar het beperken van piekbelasting. Daarnaast wordt actief gestuurd op flexibiliteit in het energiesysteem, onder meer via het slim aansturen van warmtepompen, laadpalen en batterijen en de inzet van netbewust laden en bidirectioneel gebruik van elektrische voertuigen. In aanvulling daarop wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een integraal energiesysteem met flexibel vermogen en investeringen in onder meer batterijen en zonneparken. Ook worden nieuwe contractvormen zoals non-firm aansluitingen benut, waarbij flexibiliteit in energiegebruik een voorwaarde is. Bedrijven worden gestimuleerd om, achter de meter, energie efficiënter te gebruiken en in relatie tot piekmomenten beter te spreiden.

Ter voorbereiding op mogelijke maatschappelijke ontwrichting wordt gewerkt aan een gemeentelijk crisisplan, inclusief noodstroomvoorzieningen en maatregelen voor het veiligstellen van vitale bedrijfsprocessen. Daarnaast wordt ingezet op monitoring van netcapaciteit en het actief prioriteren en faseren van projecten, zodat bij aanhoudende schaarste tijdig bijgestuurd kan worden.

Autonome groei volume Wmo

De vraag naar Wmo-voorzieningen neemt toe als gevolg van (dubbele) vergrijzing, langer thuis wonen en een groeiende groep inwoners met complexe ondersteuningsbehoeften. Daarnaast neemt de duur van ondersteuning en opvang toe doordat uitstroom naar passende woon- en zorgvormen stagneert, onder meer door krapte op de woningmarkt.

6,2

8,9

Maatregelen:

De gemeente beheerst het financiële risico binnen de Wmo door uitvoering te geven aan de vastgestelde hervormingsagenda sociaal domein, zoals opgenomen bij de besluitenvorming over de Voorjaarsnota 2023 (scenario 2, aangevuld met amendement 52). Deze aanpak richt zich op:

• Het beperken van de groei van de ondersteuningsvraag door inzet op preventie, zelfredzaamheid en het versterken van informele ondersteuning;
• Het doelgericht inzetten van middelen voor inwoners en wijken met de grootste ondersteuningsbehoefte;
• Het vereenvoudigen en slimmer organiseren van Wmo-ondersteuning en toegang;
• Het afbouwen van niet-structurele maatregelen die onvoldoende bijdragen aan duurzame ondersteuning;
• Het actief agenderen van volledige rijkscompensatie voor de kosten van Wmo-ondersteuning op en boven het wettelijk minimum.

De voortgang van deze maatregelen wordt structureel gevolgd en bestuurlijk gerapporteerd.

Autonome groei volume Jeugdwet

De vraag naar jeugdzorg neemt toe. Binnen de jeugdzorg geldt deels een open-einde regeling (wettelijke taak). De compensatie vanuit het Rijk voor de groeiende vraag is ontoereikend. De vraag is gevoelig voor externe maatschappelijke ontwikkelingen, zoals toenemende prestatiedruk, complexere problematiek bij jeugdigen en gezinnen en beperkte beschikbaarheid van passende vervolgvoorzieningen, dit is lastig te beïnvloeden met gemeentelijk beleid. Daarnaast neemt de gemiddelde zorgduur toe doordat trajecten intensiever worden en uitstroom wordt vertraagd, onder andere door krapte op de woningmarkt en wachttijden in vervolghulp.

4,8

6,9 

Maatregelen:
De gemeente stuurt op het beheersen van de financiële risico’s binnen de jeugdzorg via de bestuurlijk vastgestelde hervormingsagenda sociaal domein, zoals opgenomen bij de besluitenvorming over de Voorjaarsnota 2023 (scenario 2, aangevuld met amendement 52). Deze aanpak richt zich op:

• Het verminderen van instroom en zorgzwaarte door versterking van preventie, normaliseren en het wegnemen van oorzaken die leiden tot zorggebruik;
• Het doelgericht inzetten van middelen volgens het principe van ongelijk investeren voor gelijke kansen;
• Het vereenvoudigen en efficiënter organiseren van jeugdhulp en toegang;
• Het beëindigen van tijdelijke programma’s en pilots die geen structurele bijdrage leveren aan de uitvoeringspraktijk;
• Het actief inzetten op volledige compensatie vanuit het Rijk voor zowel het wettelijk minimum als de extra Utrechtse inzet.

De voortgang van deze maatregelen wordt structureel gevolgd en bestuurlijk gerapporteerd.

Een deel van de bezuinigingsopgave wordt mogelijk later gerealiseerd dan gepland

We hebben een omvangrijke bezuinigingsopgave, vanuit de  Voorjaarsnota 2024, Voorjaarsnota 2025 en deze wordt verder aangevuld met bezuingingen die zijn opgenomen in het nieuwe  Coalitieakkoord 2026-2030. Voor 2027 gaat het om een totale bezuinigingsopdracht van 76,0 miljoen euro.  Uit de bezuinigingsmonitor blijkt dat een deel van de bezuinigingen vanuit de voorjaarsnota 2024 en de voorjaarsnota 2025 reeds zijn gerealiseerd, maar de kans bestaat echter dat we een deel van de bezuinigingsopgave later realiseren dan gepland, wat leidt tot een financieel nadeel.

4,5

6,5

Maatregelen:
Via de monitor in de begrotingscyclus wordt de voortgang van de bezuinigingen gevolgd.
Daarnaast zullen in de managementcyclus (tussen concerndirecteur en directeuren) de voortgang van de maatregelen nadrukkelijk op de agenda staan, zodat we tijdig kunnen bijsturen.

Jeugdzorg, toekomstige eigen bijdrage

In de begroting van het programma kansrijk opgroeien is een baten van 4,4 miljoen opgenomen voor de eigen bijdragen jeugdzorg. Het is onzeker of het kabinet deze eigen bijdrage jeugdzorg gaat invoeren en of de begrote bijdragen dan worden gerealiseerd. Daarnaast zijn de 'middelen van Ark' in deze begroting opgenomen waarmee wordt vastgehouden aan de toezegging van het Rijk om de oplopende kosten voor de jeugdhulp te vergoeden.

1,9

2,8

Maatregelen:
Voorlopig lijkt het erop dat de eigen bijdrage wordt doorgezet. De besluitvorming hierover bij het Rijk wordt nauwlettend gevolgd. Voor de 'middelen van Ark' is een extra stelpost opgenomen die kan worden afgeboekt wanneer het Rijk niet aan haar toezegging voldoet

Onzekerheid rentelasten

Geo-politieke spanningen en oplopende tekorten van diverse Europese landen en de Verenigde Staten leiden tot een verhoogd risico op rentestijgingen. Een escalatie op het wereldtoneel kan leiden tot een plotselinge rentestijging. Daarnaast is de snelheid waarmee de gemeente Utrecht haar investeringen realiseert en het aflopen van oude leningen een bepalende factor in de financieringsbehoefte en daarmee de rentelasten. Op basis van de realisatie van afgelopen jaren is hiervoor een behoedzame raming opgenomen. Wanneer de realisatie hoger uitvalt, vallen ook de rentelasten hoger uit.

1,2

1,8

Maatregelen:
Door bij hoge rentestanden voor een korte periode te lenen kan snel geprofiteerd worden wanneer de rente weer daalt. Ook kunnen we besluiten om (als we een rentestijging verwachten) eerder en tegen een lagere rente te lenen.

Calamiteiten door extreem weer

Door extreem weer kan er een calamiteit ontstaan bij (een van) onze panden. denk aan het instorten van  daken door grote sneeuwval of het omwaaien van bomen  Hete zomers kunnen leiden tot hittestress in onze stad en verdroging met schade aan funderingen, planten en dieren tot gevolg.

1,1

1,6

Maatregelen:

Het risico wordt in beperkte mate afgedekt door een verzekering.

Informatiebeveiliging/ cybercrime

ICT systemen zijn gevoelig voor cyberaanvallen. Hierdoor kunnen gegevens verloren raken of de dienstverlening verstoord worden. De opkomst van AI vormt hierbij een extra risico. Daarnaast kan ook het niet voldoende kunnen aantonen van naleving van wet- en regelgeving, leiden tot hoge kosten en/of imagoschade.

1,0

1,5

Maatregelen:

Er wordt structureel ingezet op bewustwording bij het eigen personeel door middel van onder andere e-learning en slim digitaal werken.
Van leveranciers wordt vereist dat zij voldoen aan de gestelde veiligheidsnormen.
Met periodieke controles wordt beoordeeld of de genomen maatregelen worden gevolgd en nog afdoende zijn.